Powieść cyfrowa jest polem eksperymentu, gdzie ścierają się tradycja narracyjna i innowacja interaktywna. Modularność, interaktywność, algorytmiczność, przy potencjalnej utracie linearności, wzbogacają gatunek powieściowy o aspekty atrakcyjne dla czytelnika. Jednocześnie odnawiają one gatunek sam w sobie, gdyż "nowość" (w treści i w przekazie) od zawsze definiuje powieść (novella, novel).

Remediacja powieści w przestrzeni cyfrowej nie oznacza zatem śmierci starej formy, lecz jej odrodzenie w nowym kształcie: powieść stajen się dziś żywym organizmem medialnym, który może przybrać postać hipertekstowego labiryntu, ilustrowanej gry, symulacji społecznej czy sieciowego performansu. Każda z tych postaci rzuca inne światło na istotę narracji, niczym filtr ujmujący opowieść w odmienny sposób. Przemiany te dobrze ilustruje anegdota Maxa Blacka z jego studium o metaforze:

Załóżmy, że musimy opisać bitwę, czerpiąc jak tylko można najwięcej z języka szachów. Ich terminologia determinuje system implikacji, który ma rządzić moim opisem bitwy. Narzucony słownik szachów spowoduje, że pewne aspekty bitwy będą podkreślone, inne znikną, a wszystko będzie pomyślane tak, by jak najbardziej naginać różne aspekty opisu.

W podobny sposób przekształceniom podlega sztuka w nowym polu pisma. Pewne aspekty wypowiedzi w dynamicznej, niesekwencyjnej, generatywnej i wystawionej na działania społecznościowe przestrzeni cyfrowej zostają uwypuklone, inne – schodzą na dalszy plan.

W ramach tej transformacji powieść traci pewne cechy (ciągłość, linearność, zamkniętą narrację, stabilny podmiot narracyjny), a zyskuje inne: modularność, interaktywność, niekiedy algorytmiczność. Przestrzeń pisma zostaje rozciągnięta między tekstem a dźwiękiem, między grafiką a kodem, między indywidualnym czytaniem a zbiorowym uczestnictwem.

Język szachów pozwala dostrzec w bitwie strategię i strukturę – język kodu i interakcji pozwala dostrzec w powieści system reguł i możliwości, z którego wyłania się wiele historii, w zależności od ruchów gracza-czytelnika. Literatura w cyfrowym świecie nadal opowiada o ludzkich przeżyciach, lecz czyni to nowymi środkami, zmuszając nas – badaczy i czytelników – do poszerzenia naszej definicji czym może być powieść i jak możemy ją przeżywać. Powieść cyfrowa to zarazem tekst i gra, świat i system, opowieść i symulacja – bogatsza o te wymiary, choć stawiająca przed nami wyzwanie nowego sposobu lektury. Dzięki temu gatunek powieści nie ginie w konfrontacji z mediami cyfrowymi, lecz wręcz zyskuje nowe życie w postaci interaktywnej, algorytmicznej sztuki słowa.

W wersji hipertekstowej lub generatywnej powieść może nie posiadać jednoznacznego zakończenia ani nawet ustalonej fabuły – zamiast tego proponuje konstelację możliwości, uruchamianych przez użytkownika w czasie rzeczywistym. Czytelnik staje się nawigatorem–współtwórcą, a sama lektura aktem wyboru, gry, działania. W tym sensie, jak pisze Katherine Hayles, powieść cyfrowa nie tylko mówi o rzeczywistości sieciowej – ona ją powtarza, symuluje, wciela.

Kadr z gry Life is Strange: Before the Storm (2017) wytwórni Deck Nine. Life is Strange to zarówno gra, jak i interaktywny film, ale też współczesny podgatunek powieściowy

Tym samym powieść XXI wieku to nie tylko opowieść opowiedziana nowym językiem – to inny sposób istnienia opowieści. Jeśli dawniej powieść organizowała doświadczenie poprzez czasową sekwencję zdarzeń i psychologiczną głębię postaci, dziś – w wersji cyfrowej – może funkcjonować jako przestrzeń logiczna, świat możliwy, symulacja warunków, w której postaci i wydarzenia nie są dane, lecz potencjalne.

Wśród cyfrowych form powieściowych warto rozróżnić, z przykładami i z uwzględnieniem mediów i roli dzieło-odbiorca:

• Powieść hipertekstowa (hiperfikcja) – oparta głównie na tekście podzielonym na fragmenty połączone linkami. Strategia: nielinearność i nawigacyjna interakcja. Tekstowe segmenty są samodzielne, często stylizowane literacko, ale czytelnik decyduje o kolejności ich czytania. Medium: zazwyczaj czysty tekst (czasem z prostą grafiką tła), interfejs w postaci hiperłączy. Przykłady: afternoon. A story Michała Joyce’a, Patchwork Girl Jackson, These Waves of Girls Caitlin Fisher. Relacja użytkownik-tekst: czytelnik jako eksplorator sieci powiązań.
• Powieść interaktywna typu „gra tekstowa” (IF)– przypomina przygodową grę tekstową lub rozgałęzioną narrację choose-your-own-adventure. Strategia: węzły decyzyjne – fabuła co jakiś czas rozgałęzia się według decyzji gracza. Może to być realizowane poprzez klikanie opcji (jak w paragrafowych grach książkowych online) lub wpisywanie komend, przypadku klasycznej gry tekstowej z parserem. Medium: tekst + mechanika decyzyjna; czasem prosta grafika lub wybory dialogowe. Przykład: Adventure, Zork. Relacja: czytelnik jako decydent – współautor przebiegu fabuły w granicach ustalonych alternatyw.
• Powieść-aplikacji / powieść mobilna – wykorzystuje możliwości urządzeń (smartfonów, tabletów). Strategia: integracja narracji z interfejsem dotykowym, czujnikami, multimedialnymi funkcjami. Medium: tekst pojawiający się w aplikacji plus bogate wykorzystanie dźwięku, wideo, często o wysokim stopniu immersji. Np. Pry (2014, projekt aplikacji-powieści na iPad) – narracja o weteranie wojennym przedstawiona za pomocą interaktywnego filmu i czytanego tekstu, gdzie użytkownik rozszerza/pomniejsza obraz dwoma palcami, by „zajrzeć” w głąb myśli bohatera (tekstualne monologi) lub „na zewnątrz” (fragmenty filmu), Device 6 (Simogo, 2013) – gra-powieść mobilna, w której tekst układa się na ekranie w labirynty, zmusza czytelnika do obracania urządzenia, rozwiązywania zagadek opartych na tekście i dźwięku. Relacja: czytelnik jako odkrywca/zagłębiony uczestnik, intensywnie zaangażowany zmysłowo.
• Powieść sieciowa i transmedialna – utwór rozproszony między różne media i platformy, często wykorzystujący internet. Strategia: narracja prowadzona w różnych formach (np. fragmenty na blogach, mediach społecznościowych, e-maile do odbiorcy). Medium: rozmaite – od stron WWW po tweetujące boty. Przykład: Kate Pullinger – Flight Paths (2007) – „networked novel” publikowana częściowo jako blog, w odcinkach, z elementami multimedialnymi (obrazy, animacje) ilustrującymi historię imigranta sturronika samolotu. Inny przykład: eksperymentalne projekty typu Alternate Reality Game, gdzie fabuła powieści rozwija się poprzez interakcje w sieci (strony postaci, wiadomości, zagadki, które czytelnik rozwiązuje, odgrywając rolę detektywa). Tu tekst literacki przenika się z działaniami użytkowników w realnym świecie online. Relacja: czytelnik jako gracz społeczny/detektyw, który musi zebrać porozrzucane elementy fabuły i często współpracować z innymi uczestnikami, by skompletować narrację.
• Powieść wizualna/kinetyczna – tu tekst literacki współistnieje z warstwą wizualną w sposób nierozerwalny. Strategia: wyrażenie narracji poprzez animację tekstu lub integrację tekstu z obrazem. Medium: np. animowane typograficznie historie (kinetic typography), albo powieści graficzne z elementami interaktywnymi. Przykład: Sufferrosa – interaktywny film Dawida Marcinkowskiego, What They Found (2020) – eksperymentalna powieść internetowa, gdzie tekst opowiadający historię jest jednocześnie elementem grafiki interaktywnej, zmienia położenie i formę podczas przewijania, tworząc znaczenia poprzez swój układ wizualny. Relacja: czytelnik jako obserwator-aktywator – musi np. przewinąć, najechać myszką, by tekst „ożył” i odsłonił treść.

Wśród form popularnych i mainstreamowych warto wymienić The Walking Dead (gra narracyjna na podstawie komiksu); Live is Strange – to gry będące rodzajem fabularnego serialu interaktywnego, rodzajem powieści interaktywnej, gdzie co pewien czas gracz wybiera, kogo ocalić albo co powiedzieć – co wpływa na późniejsze sceny oraz na zakończenia.Decyzje te, jak w przypadku Live is Strange, potrafią dramatycznie zmienić kształt fabuły, tak, że ich konsekwencje przedostają się do kolejnych sezonów.

Źródła:

1. Max Black, Metafora, "Pamiętnik Literacki" 1971, 62/3, s. 229.