Kolaż to technika artystyczna polegająca na zestawianiu i nakładaniu ze sobą fragmentów (tekstu, obrazu, dźwięku), które pochodzą z różnych źródeł lub zostały wycięte z jednej całości. W tradycyjnych mediach (malarstwo, literatura eksperymentalna, książki artystyczne) kolaż działa przede wszystkim w przestrzeni – jego siłą jest widoczność cięć i napięcie między materiałami, które fizycznie współistnieją na jednym nośniku.

Montaż, w przeciwieństwie do tego, czym jest kolaż „w miejscu”, działa w czasie – polega na układaniu sekwencji, rytmu, kadrowania i przejść. Jak zauważył Christian Metz, analizując strukturę filmu, montaż nie tylko porządkuje materiał, ale tworzy jego sens poprzez odpowiednie zestawienia – jest to forma składni wizualnej, która buduje narrację z ujęć i cięć. Mistrzami i teoretykami filmowego montażu byli Sergiej Eisenstein i Dziga Wiertow. W środowisku cyfrowym cięcie, przejście z kadru w kadr, odbywa się za pomocą linku, swipe'u lub jakiegokolwiek rodzaju przejścia z jednego segmentu treści do drugiego.

Montażowe przeskoki z miejsca na miejsce z zachowaniem spójnej, tematycznej linii: sekwencja kilkusekundowych kadrów wyrażających temat rozpędzenia i ruchu w Człowieku z kamerą Dzigi Wiertowa (1929).

W tym kontekście hipertekst jawi się jako forma pośrednia, łącząca cechy kolażu i montażu. Jako struktura przestrzenna, pełna rozgałęzień, map i modularnych bloków tekstu (leksji), przypomina kolaż – czytelnik widzi lub intuicyjnie rozpoznaje, że ma do czynienia z fragmentami, które zestawiane są ze sobą na nowo. Ale jednocześnie – hiperłącze działa jak montażowy cięcie: każde kliknięcie przenosi czytelnika w nowe miejsce, inicjuje temporalną sekwencję, wprowadza rytm przejść i reorganizuje sens opowieści.

Jak zauważył Lev Manovich, cyfrowe narracje coraz częściej funkcjonują w oparciu o zasady montażu filmowego, ale rozszerzonego o interaktywność i bazę danych. Manovich nazywa to montażem przestrzennym (spatial montage): na ekranie współistnieją jednocześnie różne elementy (obrazy, teksty, okna, dane), a odbiorca sam wybiera sekwencję ich przetwarzania. W tym sensie ekran komputera lub smartfona staje się narracyjnym stołem montażowym, a użytkownik – kreatywnym reżyserem fabuły.

W wielu współczesnych dziełach literatury cyfrowej – takich jak Patchwork Girl Shelley Jackson czy Neurocracy – elementy fabularne funkcjonują jako kapsuły narracyjne, które czytelnik zestawia poprzez wybory nawigacyjne. Każda leksja, jak każde ujęcie w filmie, zawiera potencjał znaczeniowy, ale dopiero w zestawieniu z inną leksją (czy też: w rytmie ich przechodzenia) powstaje właściwa fabuła.

Taki sposób organizacji materiału narracyjnego czyni z literatury cyfrowej medialną hybrydę, w której czytanie przypomina montowanie filmu – zwłaszcza wtedy, gdy medium zawiera także elementy wizualne, dźwiękowe czy wideo. Wówczas montaż przybiera formę nielinearnej, przestrzennej choreografii sensu, gdzie kluczowe są napięcia między materiałami, a nie ich kolejność w klasycznym sensie fabularnym.

Ostatecznie, fabuła w literaturze cyfrowej – i szerzej: w estetyce cyfrowej – przestaje być opowieścią „do przeczytania” i staje się systemem potencjalnym: rezerwuarami zdarzeń i obrazów, które trzeba zmontować, by mogły zaistnieć jako sens. W tym procesie kolaż i montaż współistnieją: kolaż nadaje formę przestrzenną i fragmentaryczną, montaż – sekwencyjną i czasową.

Dzięki interfejsom cyfrowym, dzięki linkom, mapom, portalom i multimedialnym rozszerzeniom, fabuła zostaje rozciągnięta pomiędzy decyzją a zaskoczeniem, między wyborem a efektem, stając się dynamicznym układem, który nie kończy się na ekranie, lecz kontynuuje się w głowie czytelnika.

Literatura cyfrowa wchłania i przekształca dziedzictwo awangardowych technik montażu filmowego i kolażu literackiego (Brecht, Vertow, Burroughs, OuLiPo), by stworzyć nową poetykę fabularności proceduralnej – fabularności, która jest wydarzeniem, a nie zapisem.