Magazyn · nr 6 · Artykuł

Literackie ADHD jako krytyka kultury sieci. Czym jest Hegiroskop?

  1. Magazyn
  2. Numer 6
  3. Mariusz Pisarski

"O czym oni mówią" - mógł się zastanawiać telewidz, gdy w 1996 roku, w jednym z popularno-naukowych programów hurtem tłumaczonych na polski, usłyszał: "wszyscy żyjemy już w cyberprzestrzeni". Słowa te padły z ust uśmiechniętej, korpulentnej Amerykanki, siedzącej na obrotowym fotelu przed ekranem komputera i otoczonej kilkoma tuzinami podobnych, skomputeryzowanych i - jak zaznaczała - połączonych z siecią Internetu stanowisk. Ameryka przeżywała boom, na który Polska musiała jeszcze trochę poczekać. Mówiło się o cyber-pieniądzu, cyber-seksie, cyber-miastach, nawet cyber-cmentarzach, jednym słowem - o powstawaniu lustrzanego świata po drugiej stronie ekranu, który jest nie tyle odbiciem rzeczywistości, ale jej ulepszeniem, przynajmniej pod tym względem, iż funkcjonowanie w nim nie wymaga naszej fizycznej, lecz wirtualnej obecności.

Kulturowy i badawczy horyzont tej alternatywnej przestrzeni wyznaczało kilka nadrzędnych metafor. Po pierwsze metafory miasta danych i matrycy nadbudowane na pionierskim dorobku Norberta Wienera, spopularyzowane przez twórców powieści cyberpunkowej Williama Gibsona (twórcy terminu "cyberprzestrzeń") i Bruce'a Sterlinga a wprowadzone do kultury pop przez didżeja Laurenta Garniera. Przestrzeń połączonych w sięć komputerów określała też - po drugie - metafora hipertekstu, w którym upatrywano głęboką strukturę tej pierwszej, stąd też częste i wymienne stosowanie w owych czasach terminu "hyperspace". Trzecim ważnym punktem odniesienia była rodząca się antropologia cyborga [1], obiecująca spektakularne wyjście poza znane do tej pory ograniczenia biologii. Czwartym źródłem metafor i pojęć, które były w stanie ad hoc pomóc w ogarnięciu przerastające wszelkie oczekiwania fenomenu Internetu były na nowo odkryte prace badacza mediów Marshalla McLuhana.

Uformowany przez technologiczne obietnice nowego, potężnego medium duch czasu, jak nigdzie indziej w literaturze, odnalazł swój wyraz w brawurowej hipertekstowej powieści Hegirascope, którą amerykański pisarz Stuart Moulthrop, autor literackich utworów pisanych na rozprowadzany wraz z komputerami Macintosh program Hypercard, opublikował w Internecie w 1995 roku. Po niemal piętnastu latach od publikacji, Hegirascope [po polsku, z bardziej naturalnym niż zwykła kalka przegłosem: Hegiroskop] nie traci nic zarówno ze swojej brawurowości formalnej jak i aktualności w warstwie poruszanych problemów, przez co urasta do rangi jednego z najbardziej nowatorskich utworów literackich przełomu wieków.

Hegiroskop - mapa w Tinderbox
Hegiroskop - mapa w Tinderbox

Hegiroskop - mapa robocza w programie Tinderbox (Eastgate Systems), dzięki której - w trakcie tłumaczenia - mogłem ogarnąć zakres tego wyjątkowo ruchliwego dzieła. Aby powiększyć - proszę kliknąć na obrazek.

W dzieło złożone z około 270 stron i 700 hiperłączy, za pomocą których możemy trafiać na poszczególne strony, autor wbudowuje domyślny, dość okrutny mechanizm lektury nakazujący każdej ze stron odświeżać się co 30 sekund i przechodzić w kolejną. Rzuca to poważne wyzwanie kontroli czytelnika nad lekturą oraz jego pojęciu stabilności i integralności tekstu, branych od zawsze jako coś z góry danego. Powieść tę musimy czytać albo pod prąd, walcząc ze wartkim nurtem zmieniającego się bez naszej kontroli tekstu, albo też dając się temu nurtowi ponieść, łącząc poddanie się nurtowi tekstu z podążanie za intrygującymi hiperłączami. Rzadko kiedy udaje się nam jednak przeczytać w całości pojedynczą stronę, która bardzo szybko spychana zostaje z ekranu przez kolejną porcję tekstu, której także nie da się doczytać do końca, co swoją drogą jest pouczającą parodią naszych codziennych potyczek z teksturą Internetu. Można też, jak sugeruje Shuen-shing Lee, którego artykuł dołączamy do polskiego wydania ruchomej powieści Moulthropa, "rozbroić" tykający zegar lektury i dzięki temu zmusić dzieło do poddania się bardziej tradycyjnej lekturze. Sam też, pod koniec tego krótkiego tekstu, zdradzę swoją metodę na rozkapryszony kalejdoskop pisarza z Baltimore [2].

Nikt z krytyków chyba trafniej i bardziej szczegółowo nie przedstawił literackich kontekstów Hegiroskopu jak Lee. Powieść skąpana jest w żywiole metaliterackim, roi się tu też od odniesień do przechodzenia słowa pisanego z papieru na ekran, pojawieniu się powieści hipertekstowych i schyłku epoki Gutenberga. Czytelników, którzy pragną zagłębić te i wiele innych około literackich aspektów utworu Moulthropa gorąco polecam tekst Shuen-shing Lee. Tutaj natomiast chciałbym skupić się na bardziej antropologicznym aspekcie tego ważnego tekstu, przyjrzę się przebijającej zeń wizji człowieka, i spróbuję wpisać Hegiroskop w nieco szerszy, kulturowy kontekst.

Z sieci kilkunastu przeplatających się, na pozór luźno powiązanych wątków wyłania się bowiem w Hegiroskopie przerażający i piękny zarazem obraz nas samych, zachodniego społeczeństwa w dobie - jak tu ujmuje Moulthrop - "wchodzenia w światło", na krawędzi przestrzeni i cyberprzestrzeni, jawy i snu, na krawędzi życia naszym stechnologizowanym dolce vita i śmierci w nagłym, losowym akcie terroru. Jak Robert Altman, Sofia Copolla i Alejandro Gonzalez Inarritu w świecie filmu, tak Stuart Moulthrop w domenie komputerowego ekranu, dostarcza nam niebanalnych opowieści w niebanalnej, otwartej i zachęcającej do współkonstruowania formie.

1Zob. Donna Haraway: Manifest Cyborga, "Magazyn Sztuki" nr 17 1998. Ten numer "Magazynu Sztuki", opatrzony tematycznym hasłem PostCyberModernPunk był szczególnie udanym zbiorem przekładów i rozmów na temat cyfrowej sztuki i kultury, jakie ukazały się w ubiegłej dekadzie w języku polskim [oprócz Donny Haraway pojawili się w nim Manuel Castells, Bruce Sterling, Lev Manovich, Paul Virillo, Krystian Wozniicki, Ewa Witkowska oraz Iza Kowalczyk. Część z artykułów dostępna jest online.

2Stuart Moulthrop: Hegiroskop, tłum. Mariusz Pisarski, "Techsty" nr 1 (6) 2009
HGS

Jednym z głównych punktów wyjścia dla Hegiroskopu jest pytanie: "A co jeśli słowo nie będzie stałe?". Możliwe konsekwencje tej supozycji przedstawione są w fikcyjnych mikro-światach moulthropowego kalejdoskopu na przeróżnych pułapach. Od formalnego i literackiego (automatyczna zmiana stron co 30 sekund) poprzez społeczny (migotliwość i erozja znaczeń prowadząca do terroryzmu lub totalitarnych zachowań państwa) aż do metafizycznego: słowo, które "stało się ciałem" w Hegiroskopie ciałem być przestaje i migruje w obszary dotąd nieznane. Słowo i ciało to dwa potężne filary znaczeniowe tej powieści, wokół których układają się niemal wszystkie fabularne łańcuchy. Słowo jest migotliwe, rozgałęziające się, cyfrowe. Ciało z kolei najczęściej jest tu przemienione, nieobecne lub martwe, stąd kolejna kluczowa zbitka słów: "No body home", choć jej rozbrajającej dwuznaczności niestety nie da się oddać w polszczyźnie. Nie zmienia to jednak faktu, iż wspomniana migracja w obszary dotąd nieznane to zdecydowanie migracja poza ciałem, pozacielesna pielgrzymka, tytułowa hegira, czy inaczej hadżra, której źródłosłów każe nam sięgać aż wyprawy Mahometa do Mekki.

Artystyczna realizacja tematu odbywającej się poza ciałem (lub poza ciało) wędrówki przybiera w powieści Hegiroskop wiele form. Jest nią sen, terrorystyczna misja, lot na orbitę okołoziemską, narkotykowy odlot, ucieczka w paranoję, śmierć, przebudzenie się z kriogenicznej hibernacji, czy w końcu światopoglądowa, ekonomiczna i twórcza kolonizacja Internetu.

Najbardziej enigmatyczna i poetycka z tych wędrówek to "wnoszenie się i opadanie na wieki w świecie błękitu" przeżywane przez wystrzelonego w kosmos Borisa Matevoy'a głównego bohatera błękitnego wątku powieści. Wyprawie tej wtóruje raz po raz równie enigmatyczny chór archontów, komentujących egzystencjalną sytuację Matevoya: To długi sen, ciągnie się od wieków, owo poszukiwanie życia poza tym, co mamy, i wie o nim każdy, kto czuł w swoim brzuchu rozwijajce się dziecko, lub trzymał je uśpione w swych ramionach. [...] Ostatni człowiek żył i umarł, a teraz wzbiliśmy się już w powietrze. Dosięgamy nieba, zmieniając filogenezę w ontogonezę, czas w historię, wzór w sygnał.

W innej opowieści inną hegirę odbywa niejaki Surfer. Unosząc się nad swoim martwym już ciałem obserwuje on jak dwóch karłowatych, nieproszonych gości siedzi na jego łóżku i ogląda telewizję, co chwilę zmieniając kanały. Sama ta scena jest prawdopodobnie jedną z najlepszych wewnątrz powieściowych alegorii całego Hegiroskopu i sytuacji nas - jego czytelników, którym każe się czytać tekst w taki sposób, jakby ktoś za nas, bez proszenia i przedwcześnie, przewracał przed nami jej elektroniczne kartki. Ostatecznie Surfer przenika przez ciała intruzów i wkracza do telewizora, "wstępuje w światło". Wątek się urywa.

Bohaterem aż dwóch fabularnych nitek Hegiroskopu jest sfikcjonalizowana postać Marshala Mcluhana. W prawdziwie cyberpunkowym stylu pojawia się on tutaj jako "świeżo rozmrożony prorok śmierci druku", przywrócony po hibernacji do żīcia przez naukowców z korporacji Disneya. W opowieści pierwszej, jako dopiero co ożywiony naukowiec, Marshallowi pokazuje się najnowsze dokonania w dziedzinie nowych mediów i w konstruowaniu wirtualnych światów. Jemu samemu jednak bliższe są typowe dla okresu jego młodości - hippisowskich lat sześćdziesiątych - wyprawy w dionizyjską dziedzinę seksu i rock'n'rolla, o które, jak się okazuje, nie jest już tak łatwo. W wątku drugim Marshall wybiera się do Kalifornii i ginie w wypadku samochodowym, tym razem nieodwracalnie, udając się na swoją ostateczną hegirę.

Inni bohaterowie Hegiroskopu czynią ze swej wędrówki poza ciało, lub poza swe dotychczasowe życie i tożsamość, narzędzie do opacznie rozumianej zmiany świata (wątki terrorystyczne). Jeszcze inni, dzięki inwestycjom w internetowe firmy, chcą zapewnić sobie bogactwo, które zabezpieczy ich ciała przed koniecznością dokonywania jakiejkolwiek przeprowadzki poza wymiar biologiczny. Obcując z każdym z owych przypadków, czytając te z pozoru losowo rzucane na ekran szczątki opowieści, czytelnik prędzej czy później wyczuwać zaczyna skrytą pod powierzchnią ruchomego tekstu ironię, drwinę, a czasem - przerażenie. Większość fabularnych sekwencji prowadzi albo donikąd, albo "w światłość"; zaczyna się wizją i wizją się kończy. Tylko niektóre (dosłownie dwie) ścieżki kończą się w domu - w sypialni, w splocie kochających się ciał, przecząc złowieszczemu "no body home", które urasta niemal do rangi szyldu, pod jakim umiejscowiono większość powieści.

A zatem nikogo nie ma w domu, wszyscy są pogrążeni w swoich prywatnych projekcjach na swoich własnych ekranach....Czy to nie dotyczy także nas samych, dzisiaj, 15 lat po debiucie Hegiroskopu? "Podczas gdy wy śpicie ja plądruję wasz ogródek" - parafrazuje skrót WYSIWYG jeszcze jeden z bohaterów, fanatyczny patriota i webmaster Curtis LeMay. I tu być może schowane jest drugie ostrze owego obosiecznego miecza, jakim od zawsze jest pojawienie się nowego, dominującego medium. Możemy pogrążyć się w cyberprzestrzeni zostawiając nasze ciała w domach, daje to jednak śmiertelną przewagę tym, dla których bezcielesna hegira znaczy zgoła co innego: dosłowną migrację z ciała po samobójczym ataku, co tak wymownie pokazały wydarzenia z 11 czerwca, 11 września, czy 7 lipca.

Hipertekst, Internet i cyberprzestrzeń budzą w człowieku marzenia, sny i wizje, które od zawsze związane były z naszą ludzką kondycję i jej ograniczeniami. I choć warto się owym marzeniom i wizjom dokładnie przyjrzeć – sugeruje Moulthrop - warto jednocześnie mieć na uwadze po pierwsze wpisane w każdą z technologii ograniczenia, a po drugie aksjologiczną neutralność nowych mediów. Nie ma jednak od nich odwrotu, musimy nauczyć się z nimi żyć, dzięki nim i w nich tworzyć, dzięki nim też prezentować to, co stworzymy.

I tak wracamy od ciała do słowa. Jeśli o nie chodzi, pozwólmy sobie zacytować niezwykle dwuznaczny fragment zawarty w „Raporcie końcowym” - ostatnim fragmencie osadzonej w przyszłości opowieści „Człowiek natury”. Traktuje ona o pisarzu przymusowo zesłanym na łono natury, by zaopatrzony tylko w maszynę do pisania, w tym sztucznie wydzielonym środowisku, bez elektryczności i komputerów, tworzył w sposób zgodny z naturalnym rytmem przyrody. Nie bez powodu można w postaci pisarza dopatrywać się Svena Birketsa, głównego adwersarza hipertekstu i obrońce kultury druku w debatach o hipertekst z połowy lat dziewięćdziesiątych. Otóż eksperyment, któremu poddano autora, nie powiódł się. Niegdysiejszego zwolennika natury i książki zaczęła nękać depresja i katatonia. Prowadzący obserwację pisarza autor raportu końcowego pisze: Jesteśmy pewni, że obiekt zrozumie i uzna za słuszną decyzję o zakończeniu niniejszego sprawozdania jego własnymi słowami, które towarzyszyły naszym pracom od początku.

"Koniec książek pociąga za sobą utratę dalece bardziej dotkliwą: utratę samej natury. Ponieważ każda książka była w swojej istocie zawsze książką natury, wyrazem najbardziej ludzkiego z pragnień: poznania porządku Dzieła Stworzenia, choćby w małych, rozproszonych szczątkach sensu. Przyszłość bez wątpienia pokaże nam, że porzucamy ten wielki projekt tylko na nasze własne ryzyko."

Amen

Do kogo Stuart Moulthrop mruży tu oko i w kogo skierowane jest ostrze delikatnej ironii? A może to za tym cytatem kryje się nieuchwytny porte-parole autora? Kwestię tę pozostawiam otwartą.

INSTRUKCJA OBSŁUGI

Hegiroskop możemy czytać na kilka sposobów. Po pierwsze możemy nie robić nic i traktować tekst jak zbyt szybki pokaz slajdów. Czytamy wtedy tyle tekstu ile zdążymy, po czym bez żalu przechodzimy do następnej podsuniętej przez przeglądarkę strony. Po drugie możemy podążać za hiperłączami. Każdej ze stron towarzyszą cztery odsyłacze, których oznaczeniem (kotwicą) są wyimki lub nawiązania do głównego tekstu danej strony. W interesujący nas odnośnik trzeba oczywiście kliknąć przed odświeżeniem się strony i pojawieniem się nowej. Podążenie za odnośnikiem przeniesie nas nie tylko na inną stronę ale w nowy nurt tekstu, w kolejną domyślną, rozpędzoną sekwencję stron. Ów drugi sposób, będący połączeniem trybu slajdowego jest - że się tak wyrażę - najbardziej freestylowym sposobem lektury Hegiroskopu. Rzadko kiedy doczytujemy tu tekst do końca a na dodatek przeskakujemy go klikając w odnośniki.

Trzeci sposób lektury kładzie kres temu literackiemu ADHD. Shuen-shing Lee proponuje rozbrojenie hegiroskopowego mechanizmu poprzez zapisanie każdej ze stron na dysku i wycięcie z niej fragmentu kodu odpowiadającego za odświeżanie się stron. Chodzi tu o następującą linijkę kodu:

Lee proponuje też otwieranie i czytanie stron powieści w edytorze html. Zabiegi takie, choć czasem przydatne, w większości przypadków są moim zdaniem zbędne. Stąd czwartym, proponowany tutaj i sprawdzony w trakcie moich translatorskich potyczek z tą powieścią, sposób lektury. Jest nim korzystanie z przycisku "wstecz" w lewym górnym rogu naszej internetowej przeglądarki, gdy strona, której nie zdążyliśmy przeczytać znika z ekranu. Po cofnięciu się do niej - dostajemy dodatkowych 30 sekund na dokończenie czytania głównego tekstu i podjęcie decyzji co do dalszego kierunku lektury. Jeśli znów zabraknie nam czasu i strona się odświeży, raz jeszcze wybieramy przycisk "wstecz".

MIŁEGO SZUMU...

Przywodzące na myśl niemowlęcą inwencję zbitki sylab zlane w mniej niż bardziej sensowne wyrazy, czarne i białe plamy, słowa, zdania i strony znikające z ekranu w ułamku sekundy, odnośniki do miejsc, które mają się nijak do zapowiadanej przez kotwicę linku treści, absurdalne intermezza, a nawet ukryte wyzwiska rzucane tu i ówdzie w stronę czytelnika NIE SĄ PRZYPADKOWE.

Szum w warstwie brzmieniowej, znaczeniowej, retorycznej i technologicznej tekstu jest zamierzonym środkiem artystycznym powieści Hegiroskop. Raz jeszcze Mouthrop jawi się tu jako prekursor a polscy poeci cybernetyczni, za których zawsze trzymam kciuki, nie są w tej materii pierwsi. A zatem miłego szumu, a potem ukojenia w pięknych, kojących umysł fragmentach, których tutaj bynajmniej nie brakuje.