Purchawka – interaktywne słuchowisko autorstwa Artura Sosena Klimaszewskiego i Przemysława Frankowskiego (DJ Jah Jah), emitowane na antenie poznańskiego Radia S w latach 1999–2000 – to zjawisko wyjątkowe na tle polskiej (i nie tylko) kultury radiowej. W dwunastu odcinkach, które ukazywały się nieregularnie w ramach nocnej audycji DJ Jah Jah, Klimaszewski dokonał nie tylko adaptacji własnego komiksu satyrycznego publikowanego wcześniej w Ogólnopolskim Magazynie Studenckim, ale przede wszystkim wraz z Jah Jah stworzył formę nowatorską: interaktywny hipertekst radiowy, który choć analogowy w medium, był już cyfrowy w swojej logice narracyjnej.

Komiksowe odsłony Purchawki (odcinek "Przyjaciele") budowały mapę przygód – podstawę pojedynczej audycji

Purchawka korzystała z najważniejszych założeń narracji hipertekstowej: nielinearności, wariantowości, segmentacji tekstu i aktywnego udziału odbiorcy. Każdy odcinek rozpoczynał się zarysowaniem scenariusza i świata przedstawionego – często silnie stylizowanego gatunkowo, np. jako western, telenowela brazylijska, film gangsterski czy przygoda w stylu science fiction – po czym słuchacze, dzwoniąc do radia, wchodzili w rolę tytułowej Purchawki i kierowali jej losami. Dla każdego uczestnika improwizowany był indywidualny „przebieg” fabularny, który prowadzący na bieżąco rysowali i aktualizowali na papierowej mapie odcinka – z węzłami narracyjnymi, ścieżkami, pułapkami i skrótami. W grze obowiązywała prosta zasada: im dłużej słuchacz utrzyma się w narracji i rozwinie przygodę Purchawki, tym lepszy wynik osiąga. Jednak nieuchronnie każda sesja kończyła się śmiercią bohatera i przejęciem roli przez kolejnego słuchacza.

Ta struktura – rotacyjna, interaktywna i iteracyjna – czyni z Purchawki projekt istotny nie tylko w kontekście historii polskiego radia, ale także w szerszym rozumieniu gatunku interaktywnego audio. Choć słuchowisko nie korzystało z narzędzi cyfrowych w sensie technologicznym, jego narracyjna organizacja i sposób odbioru osadzały je w kręgu narracji hipertekstowej. Podobnie jak w komputerowych grach tekstowych typu Interactive Fiction (IF), użytkownik podejmował decyzje wpływające na dalszy rozwój wydarzeń, a każda z tych decyzji prowadziła do innego przebiegu historii. W duchu gier paragrafowych i RPG, każda ścieżka była eksperymentem – improwizowanym, ale zakorzenionym w ramach pewnego świata gry.

W tym kontekście Purchawka lokuje się obok takich eksperymentów jak The Walk (audiogame wykorzystująca ruch i GPS) czy Forest 404 BBC (interaktywna opowieść audio z decyzjami podejmowanymi przez słuchaczy). Równocześnie dzieło to ma swojego polskiego następcę w postaci interaktywnego słuchowiska Alicja 0700, zaprezentowanego podczas festiwalu Malta w 2003 roku przez teatr Usta Usta. W Alicji widzowie podejmowali decyzje za pomocą klawiatury telefonicznej, kierując losami bohaterki. Oba projekty są przykładami hipertekstu radiowego – formy narracji interaktywnej, która choć zakorzeniona w mediach analogowych, przyswaja sobie i remediuje struktury cyfrowe.

W literaturze przedmiotu istnieje pojęcie feral hypertext, wprowadzone przez Jill Walker Rettberg, odnoszące się do tekstów, które wymknęły się spod kontroli autorów i systemów, przekształcając się w nowe formy komunikacyjne. Jednak Purchawka, podobnie jak Alicja 0700, to nie przykład hipertekstu dzikiego czy nieświadomego – to forma świadoma swojej hybrydalnej tożsamości. Klimaszewski i Frankowski w pełni rozumieli zasady nowomedialnej narracji i zastosowali je w środowisku transmisji radiowej, tworząc dzieło, które można określić mianem hipertekstu analogowego – nie cyfrowego, ale też nie przed-cyfrowego. To utwór transmedialny, operujący zarówno strukturą mapy, narracją improwizowaną, jak i interakcją użytkownika, co czyni go prekursorem współczesnych projektów opartych na rozszerzonej partycypacji. Zamiast linearnej fabuły, mamy tu modularny system decyzji, rytm interakcji i przełączeń, a także wyraźną świadomość konwencji medialnych i gatunkowych, z których składa się każda przygoda. Purchawka to więc nie tylko gra radiowa, ale także intertekstualna parodia i postmodernistyczna refleksja nad samą naturą opowieści – jej umownością, powtarzalnością, przemijalnością.

Z perspektywy dwóch dekad Purchawka zasługuje dziś na ponowne odkrycie – nie jako ciekawostka radiowa, lecz jako świadomy eksperyment narracyjny z pogranicza analogowego i cyfrowego, audio i hipertekstu, performance’u i gier RPG. Słuchowisko poznańskich radiowców to hipertekst z własnym systemem nawigacji, zasadą „jednego życia” i potencjałem do nieustannego odradzania się – jak sama Purchawka – w każdej nowej przygodzie.

Źródła:

M. Pisarski, A. Klimaszewski, The Puffball (2000): a participatory radio hypertext, HT '24: Proceedings of the 35th ACM Conference on Hypertext and Social Media,

https://dl.acm.org/doi/10.1145/3648188.3676181