Cena Cypriani (CC), „Uczta Cypriana" to centon anonimowego autorstwa z V wieku n.e, będący przykładem literatury derytawynej, stosującej strategię spod znaku détournement. Tekst opisuje ucztę wydaną przez króla, na którą schodzą się najróżniejsi bohaterowie Biblii: zasiadają do stołu, gotują, jedzą, upijają się, wręczają gospodarzowi podarki i kradną. W finale część gości zostaje ukaranych torturami, jeden zabity i pochowany, zanim pozostali zdążą wrócić do domu¹. Tekst liczy 289 wersów pogrupowanych w 19 katalogów, z których każdy otwiera zaproszenie lub rozkaz wydany przez króla; katalogi wyliczają kolejne postacie oraz przypisane im przy stole atrybuty lub czynności, powiązane w taki czy inny sposób z ich atrybutami lub czynnościami znanymi z Biblii. Całość składa się w ten sposób z 472 takich przypisań.
Najstarszy z ponad 50 zachowanych rękopisów pochodzi z IX wieku. Michaił Bachtin, przywołując Cena Cypriani jako jeden z najwcześniejszych przykładów tej metody centonu, podkreśla, że w przypadku tego “bluźnierczego pamfletu”, jak utwór nazywano w średniowieczu, zgodność każdego szczegółu z Biblią jest w tekście zachowana ściśle i drobiazgowo, a mimo to całe Pismo Święte zostaje przemienione w karnawał, a ściślej w Saturnalia, w jak określa Bachtin, pileata Biblia, „Biblię w czapce wyzwoleńca”. W tym ujęciu hybrydyczna Cena Cypriani jest wczesną realizacją literatury karnawałowej, w ujęciu bachtinowskim, jak i awangardowego montażu oraz świadomie intertekstualnego utworu.
Lucie Doležalová w tytule swojego studium nazywa CC „grą nieskończonych możliwości" — sformułowanie odnoszące się do dalszych losów tekstu: przez całe średniowiecze CC było wielokrotnie przepisywane i przerabiane w kolejnych redakcjach, mimo że jego autorstwo, data i miejsce powstania pozostają nierozstrzygnięte¹. Ta trwała nieoznaczoność samego tekstu — brak jednego, ustalonego autora i jednej, kanonicznej wersji — czyni z CC przypadek szczególny: dzieło, które od swoich (nieznanych) początków funkcjonowało nie jako zamknięta całość, lecz jako otwarty wzorzec do kolejnych rekombinacji tego samego materiału biblijnego.
Źródła
Lucie Doležalová, The Cena Cypriani, or the Game of Endless Possibilities, w: Der Kommentar in Antike und Mittelalter, Bd. 1, Brill, s. 119–130.
Michaił Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu [wyd. ang. Rabelais and His World, tłum. Hélène Iswolsky, Indiana University Press, Bloomington 1984], rozdział o obrazowości biesiadnej u Rabelais'go, passus o Cena Cypriani.