Détournement, Dérive a hipertekst

Sytuacjonistyczne détournement i dérive dość wcześnie, wraz z powiązaniem praktyki literatury elektronicznej z praktyką grup Oulipo i Fluxus, stały się założycielskimi strategiami poetyki nowatorskiego opowiadania w mediach cyfrowych. Astrid Ensslin w Literary Gaming (2014) sytuuje Międzynarodówkę Sytuacjonistyczną (1957–1972) w szeregu XX-wiecznych awangard i poststrukturalizmu jako źródło „estetycznej i wywrotowej zabawowości" (aesthetic and subversive playfulness) rotowanej w literacko zorientowanych grach i w literaturze elektronicznej.

Według definicji Guya Deborda, dérive (dosłownie „dryf") to „eksperymentalny sposób zachowania powiązany z warunkami społeczeństwa miejskiego: technika przejściowego przemieszczania się przez zróżnicowane przestrzenie (and. ambiences)"; swobodne błądzenie bez zamiaru podążania w konkretnym kierunku otwiera, jej zdaniem, przestrzeń wolnej gry przestrzennej i czasowej. Détournement z kolei oznacza przede wszystkim odkrywanie nowych sposobów użycia już istniejących dzieł, dóbr i przypisanych im nowych wartości. Détournement jest zatem bliskie bricolage'owi, parodii i dekonstrukcji (ulubionym obiektem strategii są tytuły, reklamy, utrwalone w świadomości zbiorowej obrazy, których treść ulega znaczącemu przestawieniu. Ensslin ujmuje tę technikę jako szczególnie adekwatną do gier i innych aktywności ludycznych, zawłaszczenia, rekonstrukcji i subwersji.

Guy Debord and Asger Jorn: Mémoires (Memories) 1959, źródło: Perez Art Museum, Miami

Z punktu widzenia teorii hipertekstu i narracji lokacyjnych, détournement i dérive to przede wszystkim struktura – sposób organizacji tekstu, traktowanie przestrzeni miejskiej jako sieci węzłów możliwych do wyrwania z pierwotnego kontekstu, rekombinacji i eksploracji w zmienionej kolejności i konfiguracji. Détournement realizuje, w dwóch prawach sformułowanych przez Deborda i Gila J. Wolmana w manifeście Mode d'emploi du détournemen, mechanikę węzła i łącza, opisaną kilkanaście lat przed jej techniczną implementacją. Dérive z kolei jest najbliższym przedcyfrowym odpowiednikiem przemieszczania się jako aktu lektury: różni się od hipertekstu lokacyjnego tym, że sens miejsca konstruuje sam podmiot "dryfujący", a nie zaprogramowany wcześniej węzeł czekający na input użytkownika.

Oulipo podchodzi do tekstu w sposób strukturalnie bliski drugiemu prawu détournement – „zorganizowaniu innego, znaczącego zespołu" — lecz zamienia intencję artysty na regułę matematyczną. Cent mille milliards de poèmes (1961) Queneau – dziesięć sonetów wydrukowanych na rozciętych paskach papieru, których wersy można swobodnie wymieniać między sobą, dając w efekcie sto tysięcy miliardów możliwych wierszy – jest najbardziej dosłowną realizacją idei tekstu jako zbioru wymiennych węzłów. Z kolei metoda „N+7" Jeana Lescure'a — mechaniczne zastąpienie każdego rzeczownika tekstu źródłowego rzeczownikiem odległym o siedem pozycji w słowniku — to rodzaj détournement zautomatyzowanego: tekst traci swoje pierwotne znaczenie w sposób algorytmiczny, bez udziału intencji, a nowy zespół semantyczny, jaki powstaje, jest efektem reguły, nie wyboru. Podobnie ujmować można lipogramy Georges'a Pereca w La Disparition (1969, powieść napisana bez litery „e"). Ograniczenie formalne samo w sobie generuje tam nowy tekst z materiału języka już istniejącego. Oulipo antycypuje w ten sposób nie tyle hipertekst typu węzeł-link, ale jego generatywny, proceduralny wariant, który we współczesnych narracjach lokacyjnych odpowiada za dynamiczne różnicowanie treści w zależności od trasy, pory dnia czy tożsamości czytelnika.