Ontologia zorientowana obiektowo (ang. object oriented ontology w skrócie OOO) i realizm spekulacyjny widzą świat jako sieć niehierarchicznych relacji, w której ludzie i przedmioty pozostają w sieci zależności, ale jednocześnie nie dają się do niej zredukować, jak w teorii aktora sieci Brunona Latoura. Przedmioty pozostają autonomicznymi węzłami o swojej własnej aurze, energii czy istocie. Dla Grahama Harmana, jednego z głównych założycieli tej szkoły myślenia, obiekty należy traktować tak, jakby wyposażone były w macki, którymi nas do siebie przyciągają (ang. welcome tentacles). Podejście takie wskazuje na ciekawy kierunek modelowania ontologii obiektowej przez struktury hipertekstowe – teoria hipertekstu może być nauką pomocniczą OOO i wskazywać na metodę badania przedmiotami i dynamicznych relacji pomiędzy ich właściwościami. Hipertekst można traktować z jednej strony jako rodzaj lustra, w którym relacje te rozpoznają same siebie, z drugie jako narzędzie do rozświetlania wyciągnięcia na powierzchnię wycofanego przedmiotu (ang. withdrawn object) będącego punktem wyjścia dla OOO.
W tej mierze, ontologia obiektowa staje u boku pokrewnych tendencji, jak ekokrytyka, filozofia relacyjna czy krytyka afektywna, z których każda, na własny sposób, eksploruje sieci relacji między naturą a człowiekiem, między rzeczami nieożywionymi a człowiekiem, czy między szeroko pojętymi mediami a człowiekiem, który jednak we wszystkich przypadkach przestaje sytuować się pośrodku tych sieci jako ich centralna leksja.
Hipertekst, w kontekście ontologii zorientowanej obiektowo, pomaga nam nie mylić rzeczy z ich właściwościami i wprowadzać napięcie pomiędzy nimi, które na dodatek, jako rodzaj hipertekstowej sieci połączeń da się doświadczyć poprzez aktywację linku. Jaki taki oferuje zatem obietnicę zbliżenia się do zjawisk, lub do poziomu funkcjonowania zjawisk, które dotychczasowa aparatura poznawcza (Harman mówi - nawet współczesna fizyka) nie była w stanie zarejestrować.
Z perspektywy badań nad mediami oznacza to odejście od hermeneutyki skupionej na człowieku jako jedynym centrum znaczenia. Podobnie jak w filozofii spekulatywnej, w hipertekście teksty, obrazy, linki i interfejsy mają własną sprawczość (agency) – to one prowadzą użytkownika, otwierają i zamykają ścieżki, rekonfigurują doświadczanie dzieła. W tym sensie modelowanie lektury hipertekstowej staje się formą praktykowania realizmu spekulacyjnego: węzły istnieją niezależnie od czytelnika, a jednak wciągają go w swoją sieć, niczym obiekty w filozofii Harmana, Latoura czy Mortona.
Z tej perspektywy sam hipertekst, czy ściślej - cybertekst, nie są już tylko “ergodyczne”, a zatem wymagający wysiłku i współudziału czytelnika. Z perspektywy OOO można pójść dalej: nie tylko czytelnik wkłada wysiłek w przechodzenie między leksjami, lecz same leksje i linki “pracują” (gr. ergos – praca), narzucając swoją logikę i dynamikę przekazowi. Tym samym hipertekst przestaje być wyłącznie narzędziem komunikacji, a staje się ontologiczną maszyną, w której relacje między obiektami generują metafizyczny wymiar.
W rezultacie, połączenie OOO z teorią hipertekstu może stanowić alternatywę dla dominującego w humanistyce podejścia logocentrycznego i antropocentrycznego. Wskazuje ono, że sieci tekstów, danych i mediów cyfrowych nie tylko odzwierciedlają nasze intencje, lecz współtworzą rzeczywistość komunikacyjną w sposób, który wymaga nowej ontologii – ontologii uwzględniającej sprawczość samych obiektów medialnych.
Ostatnia aktualizacja:
01.09.2025
Cytuj ten wpis jako:
Mariusz Pisarski (2024) Ontologia zorientowana obiektowo. "Techsty" 01.09.2025 [https://techsty.art.pl/hipertekst/teoria/Ooo.htm].