Teoria aktora sieci to perspektywa filozoficzna i socjologiczna, w której człowiek znajduje się na antypodach kartezjańskiego oddzielenia od świata i staje się ogniwem w sieci wielorodnych czynników sprawczych. ANT (od ang. Actor-network theory) to model sprawczości, który opiera się nie na wątpliwej koncepcji pewnej siebie ludzkiej suwerenności, lecz na relacjach, jakie jednostka utrzymuje z obiektami i bytami w swoim świecie.

Latour ilustruje rodzaj połączeń sieci następującym przykładem z w eseju Common Knowledge, w którym opisuje sytuację, kiedy człowiek podnosi pistolet i w rezultacie ulega przemianie – nie jest już tym samym podmiotem, którym był przed chwilą, bez relacji z bronią. Jednocześnie sam pistolet przestaje być „zwykłym” przedmiotem i także ulega ontologicznej transformacji. „Każdy artefakt posiada swój skrypt, swoje "przyzwolenie", swój potencjał, by zawładnąć przechodzących obok i wymusić na nich, aby odegrali rolę w jego opowieści". Takie ujęcie nie bez powodu przypomina "powitalne macki", którymi – wg Grahama Harmana – przedmioty, zjawiska (realne, fikcyjne, wyobrażone) wysyłają do nas. W tej optyce, obiekty w sposób niepodważalny uczestniczą w każdej konfiguracji sprawczości. To zawsze układ relacyjny, w którym człowiek i obiekt współkonstytuują siebie nawzajem.

Jeśli odnieść ten przykład do tekstu cyfrowego, hipertekstu, dostrzeżemy analogiczny mechanizm: czytelnik, klikając w link i podejmując interakcję z systemem, nie jest już tym samym czytelnikiem co przed chwilą. Zmienia się jego sytuacja poznawcza, trajektoria lekturowa, a nawet potencjalne pole interpretacyjne. Link natomiast nie jest pasywnym „łącznikiem”, ale aktywnym obiektem, który poprzez swoją obecność i możliwe aktywacje zmienia ontologię całego tekstu. Innymi słowy, sprawczości odbiorcy, jak ilustruje Ewa Szczęsna, staje się integralną częścią struktury znaku cyfrowego.

Podobnie jak w przykładzie z pistoletem, lektura hipertekstowa nie polega na prostym „użyciu narzędzia” przez podmiot, lecz na procesie współtworzenia: link kształtuje czytelnika, a czytelnik kształtuje link, nadając mu egzystencję poprzez kliknięcie. Z tej perspektywy hipertekst staje się maszyną relacyjną, w której każdy element – leksjia, przycisk, link, okno interfejsu – buduje lekturowe doświadczenie. Ten rozproszony, sieciowy model agencyjności zbliża teorię hipertekstu do filozofii Latoura i ontologii zorientowanej obiektowo.

Źródła:

Latour, B. (1994). On technical mediation. Common knowledge, 3(2), 29-64.