"Bycie w świecie" – słynna i wiążąca dla filozofów współczesnych formuła ontologiczna Martina Heideggera oznacza kontakt z rzeczami świata w obrębie współdzielonej przez człowieka i materię przestrzeni. Jeśli człowiek i rzeczy pozostają w fundamentalnej relacji, jako warunek bycia-w-świecie, to rzeczy tworzone przez człowieka modelują też jego samego. Innymi słowy, poręczność narzędzia nigdy nie jest czymś neutralnym, lecz przylega i łączy się z innymi narzędziami, z przedmiotami i z samym użytkownikiem. W filozofii Heideggera ważna jest rola narzędzi jako wytworów człowieka i technologii jako siły kształtującej kulturę. Świątynia, na przykład, jako obiekt, nie tylko manifestuje świętość, zawiązując duchowe z materialnym, ale sama staje się węzłem "ścieżek i relacji" życia i śmierci, błogosławieństwa i katastrofy, które określają ludzką kondycję.

Dla Heideggera technika nie jest jedynie narzędziem, ale czymś co kształtuje człowieka, który sam w sobie staje się rodzajem instrumentu, którego celem jest nic innego jak czysta instrumentacja. Choć człowiek jest w stanie zawładnąć technologią, w obrębie owego Gestell – a zatem współczesnej technologicznej "ramy", "zestawu" – sprzężenia zwrotnego między narzędziem a jego użytkownikiem prowadzi w efekcie do "opętania" człowieka przez technologię (jak komentuje Heideggera Bruno Latour).

W kontekście hipertekstu postać Heideggera zarysowuje się wyraźnie W kontekście modelu ekokrytycznego, który ukazuje człowieka w ścisłej sieci zależności z otoczeniem, a teksty kultury – w nierozerwalnym splocie z naturą. Jego myśl, świadoma nieusuwalności i permanentnego odkrywania na nowo relacji pomiędzy bytem a światem, dostarcza ram interpretacyjnych, w których hipertekst można rozumieć nie tylko jako technologię, lecz także jako figurę filozoficzną ukazującą współzależności, heterogeniczność i brak stabilnego centrum. Hipertekst w ujęciu prostrukturalistycznym, jak widzieli go Landów i Bolter, plasowałby się jednak na antypodach heideggerowskich inspiracji.

Filozofia Heideggera stała się również punktem wyjścia dla współczesnych nurtów antyepistemologicznych, które dystansują się od dominujących w XX wieku filozofii zorientowanych na poznanie i reprezentacji. Do takich nurtów należą teoria aktora sieci, realizm spekulatywny, nowy realizm czy ontologia zorientowana obiektowo. Wszystkie one – podobnie jak modele hipertekstowe – akcentują sieciowość, procesualność i nieprzejrzystość relacji pomiędzy bytami, a także podważają możliwość pełnej kontroli czy absolutnej wiedzy. W tym sensie Heideggerowska krytyka metafizyki i jego koncepcja bycia jako otwarcia na świat stanowią fundament dla dzisiejszych teorii, które zamiast epistemologicznego „odzwierciedlania” rzeczywistości kładą nacisk na praktyki współ-bycia, splątania i nieustannego negocjowania znaczeń, prymat języka dopełniając przeżyciem, afektem i doświadczeniem świata.

Źródła:

Gumbrecht, H. U. (2004). Production of Presence. Stanford University Press.

Martin Heidegger., Bycie i czas, tłum. B. Baran, Warszawa 1994.

Martin Heidegger, Technika i zwrot, tłum. J. Mizera, Warszawa 2002.

Bruno Latour, (1994). On technical mediation. Common knowledge, 3(2), 29-64.

Timothy Morton (2010), “Framed: The Machine in/as the Garden”, Electronic Book Review, August 16, 2010.

Ewa Szczęsna, (2018). Cyfrowa Semiopoetyka. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Cezary Woźniak (2014), Martina Heideggera myślenie sztuki, Kraków: UJ

Ostatnia aktualizacja:

05.09.2025

Cytuj ten wpis jako:

Mariusz Pisarski (2024) Martin Heidegger i technologia cyfrowa. "Techsty" 05.09.2025 [https://techsty.art.pl/hipertekst/teoria/Heidegger.htm].

Mapa połączeń


Legenda

Statystyki


art bycia central człowieka fenomenologia filozofii heidegger heideggera hipertekst img kontekście latour lecz martin martina narzędziem nurtów obrębie outgoing relacji source target techsty teoria warszawa