Choć przez wiele dekad uważane było za medium „przeminionej epoki”, radio – a szerzej: dźwięk jako medium narracyjne – powróciło w XXI wieku z nową siłą i w nowej formie. W dobie podcastów, słuchowisk na żądanie i eksperymentów z dźwiękiem przestrzennym, storytelling radiowy nie tylko odzyskuje swoją dawną funkcję, ale staje się obszarem intensywnych innowacji na przecięciu literatury, performansu i interfejsów cyfrowych.
Wśród projektów świadomych estetycznie, literacko i technologicznie, a zatem taktujących dźwięk nie jako nośnik treści, ale jako surowiec artystyczny, wymienić należy aplikację-słuchowisko Zombies Run! i interaktywną serię The Walk. W obu przypadkach użytkownik, poruszając się po mieście, jednocześnie odtwarza fabułę audio – apokaliptycznego gatunku zombie w pierwszym przypadku i gry szpiegowskiej, w drugim. Innym projektem jest Forest 404, nadawane przez BBC, projekt łączący słuchowisko science-fiction z archiwalnym audio pejzażem i ekologicznym komentarzem społecznym. We wszystkich przypadkach mamy do czynienia nie tylko z opowieścią opowiedzianą w dźwięku, ale z opowieścią aktywnie przeżywaną – której sens ujawnia się w relacji między słuchaczem a przestrzenią, czasem i decyzją.
W ten krajobraz nowego audio storytellingu wpisują się również eksperymenty Johna F. Barbera, profesora Washington State University Vancouver, kuratora Radio Nouspace oraz członka zespołu Electronic Literature Lab (ELL). Działalność Barbera łączy tradycję literatury elektronicznej – z jej korzeniami w hipertekście, interaktywnej fikcji i poezji kodu – z estetyką radia artystycznego. Jego projekt Radio Nouspace to internetowa stacja i archiwum poświęcone właśnie tym formom narracji, które wykorzystują dźwięk jako podstawowy materiał narracyjny, a jednocześnie poddają go eksperymentalnym przekształceniom.
▶️ Radio Nouspace – główna strona projektu Johna Barbera:
https://www.radionouspace.net/
▶️ Audio narratives i słuchowiska eksperymentalne Barbera:
https://www.radionouspace.net/audio-narratives/
▶️ Wywiad dla ACM SIGWEB Newsletter, 2020:
https://dl.acm.org/doi/10.1145/3416644.3416648
(Claus Atzenbeck, Interview with John Barber)
Barber nie traktuje radia jako przestarzałego kanału, ale jako platformy otwartej – medium performatywnego, które może służyć zarówno rekonstrukcji klasycznych dzieł hipertekstowych w nowej formie (np. przez dźwiękową adaptację fragmentów), jak i tworzeniu zupełnie nowych opowieści nielinearnych, aktywowanych przez głos, rytm, warstwę dźwiękową. Jego prace wpisują się w koncepcję programmable presence, czyli obecności programowalnej – termin używany przez badaczy takich jak Dene Grigar, Piotr Marecki czy Mariusz Pisarski, aby opisać teksty i doświadczenia literackie, które istnieją w czasie rzeczywistym, aktywowane przez algorytmy i interakcję z odbiorcą.
Jednym z najbardziej interesujących aspektów twórczości Barbera jest jego podejście do radia jako formy performansu literackiego. Jego programy, często improwizowane, łączą tekst mówiony, eksperymentalne pejzaże dźwiękowe i interwencje głosowe w dynamiczne, często nieprzewidywalne formy. Jest to rodzaj „żywej literatury” – nie tyle nadawanej, co wydarzającej się. W tym sensie Barber kontynuuje tradycje europejskiego radia artystycznego z lat 60. i 70. (jak prace Beuysa, Cage’a, produkcje radia WDR czy eksperymenty radiowe Wojciecha Bruszewskiego), ale wpisuje je w logikę mediów sieciowych: strumieniowych, dostępnych na żądanie, interaktywnych. Nowemu wydaniu hipertekstowej postmodernistycznej, psychodelicznej powieści pikarejskiej Figurski at Findhorn on Acid Richarda Holetona towarzyszy radiowa adaptacja utworu w reżyserii Johna Barbera.
W szerszej perspektywie, storytelling radiowy XXI wieku znajduje się dziś na skrzyżowaniu wielu nurtów: odradzającego się słuchowiska, interaktywnej literatury audio, audiogier, poezji performatywnej, aż po sztukę transmisji i radio jako archiwum i scena jednocześnie. Eksperymenty Barbera – podobnie jak projekty Purchawka czy Alicja 0700 w Polsce – pokazują, że granica między mediami „analogowymi” i „cyfrowymi” jest dziś bardziej porowata niż kiedykolwiek wcześniej.
Radio – odradzające się w formach streamingowych, podcastowych, immersyjnych – staje się nie tylko narzędziem opowiadania historii, ale także przestrzenią dla nowej literatury audio: literatury, która nie potrzebuje papieru, interfejsu wizualnego ani typografii, lecz buduje swój świat w napięciu między słowem, dźwiękiem, rytmem i wyobraźnią słuchacza.